اکوایران: شی که اکنون طولانیترین دوران رهبری حزب کمونیست پس از مائو را در اختیار دارد، به نظر میرسد در سال ۲۰۲۷ برای چهارمین دوره پنجساله به عنوان دبیرکل حزب و در سال بعد نیز به عنوان رئیسجمهور انتخاب شود.
به گزارش اکوایران، شی جینپینگ در تلاش است تا تداوم ریاست خود بر جمهوری خلق چین را در کنگرۀ سال 2027 حزب کمونیست چین تثبیت کند. به این ترتیب، او، مانند گذشته، برخلاف قواعدی عمل میکند که از زمان مرگ مائو در این کشور برقرار بود و طول دورۀ ریاست یک فرد بر کشور را محدود میکرد.
وقتی شی پا در جای پای مائو میگذارد
به گزارش نشریۀ والاستریت ژورنال، شی جینپینگ، رئیسجمهور جمهوری خلق چین، برای سرکوب مخالفان و پر کردن سطوح عالی حکومت با افراد وفادار به خود، از همان شیوههای اقتدارگرایانهای استفاده میکند که زمانی ژوزف استالین و مائو تسهتونگ به کار میبردند؛ آن هم در شرایطی که خود را برای تمدید دوران زمامداریاش آماده میکند.
شی، با بازگشت به الگوی قدرتمندترین رهبران کمونیست قرن بیستم، دهها مقام ارشد، حتی شماری از نزدیکترین افراد و شاگردان سیاسی خود را پاکسازی کرده، به گسترش کیش شخصیت دامن زده و وفاداری مطلق را از همه مطالبه کرده است.
هدف او این است که برای سالهای آینده سرنوشت چین را شخصاً هدایت کند تا قدرت این کشور را افزایش دهد و آن را از نظر توان نظامی و نفوذ اقتصادی همسطح ایالات متحده سازد.
اکنون که شی چهاردهمین سال رهبری حزب کمونیست را میگذراند، این رهبر ۷۳ ساله بسیاری از عرفها و سازوکارهایی را که پس از دوران مائو برای جلوگیری از بازگشت حکومت فردی ایجاد شده بود، از میان برده است.
اما چنین شیوههای اقتدارگرایانهای بدون هزینه نیستند. سرکوب بحث و گفتوگو و ایجاد فضایی آکنده از ترس، تصمیمگیریهای حکومتی را بیش از پیش سلیقهای کرده و اصلاح اشتباهات را دشوارتر ساخته است. همچنین، نبود برنامهای روشن برای جانشینی، شی را با همان سرنوشتی روبهرو میکند که پس از مرگ استالین و مائو رخ داد؛ زمانی که مرگ آنان در دوران قدرت، به رقابتهای شدید بر سر جانشینی انجامید و در نهایت چشمانداز سیاسی هر دو را فروپاشید.
پاکسازی در رأس هرم قدرت
استالین و مائو برای تثبیت قدرت مطلق خود، رقبایشان را حذف و هرگونه مخالفت را سرکوب کردند. هر دو مقام پاکسازیهای گستردهای را هدایت کردند که میلیونها مقام دولتی، روشنفکر و شهروند عادی را به زندان، کار اجباری یا مرگ محکوم کرد.
مائو تسهتونگ در کنار ژوزف استالین در میدان سرخ، در جریان سفر مائو به اتحاد شوروی/عکس از ویکی مدیا
مائو با آغاز انقلاب فرهنگی فاجعهبار، جوانان متعصب را برای حمله به کسانی که «ضدانقلاب» خوانده میشدند بسیج کرد و موجی از خشونت خیابانی و آشوب اجتماعی را به راه انداخت.
اگرچه شی از چنین شور و هیجان افراطیای فاصله گرفته است، اما پاکسازی مقامهای ارشد را با سرعت و گسترهای انجام داده که از دوران مائو تاکنون بیسابقه بوده است. طرح مداوم اتهامهای فساد و مخالفت سیاسی، مقامها را وادار میکند وفاداری خود را به شی اثبات کنند و تضمین میکند که هیچکس نتواند موقعیت او را به چالش بکشد.
شی از زمان آغاز سومین دوره رهبری خود در سال ۲۰۲۲ روند پاکسازیها را تشدید کرده است. او ظرف شش ماه سه عضو وقت دفتر سیاسی حزب کمونیست را کنار گذاشت؛ اقدامی که بزرگترین پاکسازی در این سطح از سال ۱۹۷۶ تاکنون به شمار میرود.
وزیران دفاع، امور خارجه و کشاورزی چین، به همراه شماری از فرماندهان نظامی، رهبران محلی، مقامهای نهادهای مالی و مدیران شرکتهای دولتی نیز از سمت خود برکنار شدهاند.
شی با الهام از یکی از سنتهای دوران مائو، اعضای دفتر سیاسی را موظف کرده است هر سال در جلساتی که شخصاً ریاست آن را بر عهده دارد، از خود و یکدیگر انتقاد کنند. عملکرد آنان نیز بر اساس معیارهایی از جمله میزان وفاداری به رهبری او ارزیابی میشود.
جوزف توریگیان، تاریخنگار دانشگاه آمریکایی در واشنگتن که درباره رقابتهای قدرت در اتحاد جماهیر شوروی و چین دوران مائو پژوهش کرده است، میگوید: «برای رهبران کمونیست، هرچه موفقتر باشید، دشمنان بیشتری از شما میترسند و برای نابودیتان بسیج میشوند؛ بنابراین، بیشتر به پاکسازی نیاز پیدا میکنید. هیچ نقطه تعادلی وجود ندارد؛ دشمنان دائماً پدیدار میشوند.»
نه محدودیت دوره، نه جانشین مشخص
شی بسیاری از سازوکارهایی را که دههها پیش برای جلوگیری از بازگشت حکومت مادامالعمر به سبک مائو ایجاد شده بود، کنار زده است. او در دهه نخست زمامداری خود، عرف بازنشستگی بر اساس سن برای مقامهای ارشد را کنار گذاشت و همچنین محدودیت دو دورهای ریاستجمهوری چین را لغو کرد؛ اقدامی که راه را برای ادامه نامحدود حضورش در مقام دبیرکل حزب و رئیسجمهور هموار ساخت.
تصاویر مائو و شی در شهر شائوشان، زادگاه مائو، در چین/عکس از شاتراستوک
شی که اکنون طولانیترین دوران رهبری حزب کمونیست پس از مائو را در اختیار دارد، به نظر میرسد در سال ۲۰۲۷ برای چهارمین دوره پنجساله به عنوان دبیرکل حزب و در سال بعد نیز به عنوان رئیسجمهور انتخاب شود.
شی در دو دوره نخست رهبری خود، اختیارات اصلی سیاستگذاری را در دستان خود متمرکز کرد و کنترل شخصی بر همه چیز، از برنامهریزی اقتصادی گرفته تا امنیت ملی، به دست گرفت.
در سومین دوره، او بخشی از مسئولیتها را به گروه کوچکی از افراد کاملاً وفادار سپرده است که همگی در اواخر دهه شصت یا اوایل دهه هفتاد زندگی خود هستند؛ سنی که برای جانشینی آینده مناسب تلقی نمیشود.
به گفته افراد آگاه از درون حزب، شی تاکنون هیچ فرد جوان و باتجربهای را که بتواند جانشین مناسبی باشد، به جمع هفت نفره عالیترین رهبری حزب ارتقا نداده است. این رویکرد خطرناک است، زیرا رقابت بر سر جانشینی پس از مرگ استالین و مائو، هر دو کشور را با آشفتگی سیاسی روبهرو کرد.
پس از مرگ استالین در سال ۱۹۵۳، نبردی بر سر جانشینی آغاز شد که در نهایت به روند «استالینزدایی» انجامید؛ روندی که کیش شخصیت او و سیاستهای مبتنی بر وحشت گسترده را برچید.
پس از مرگ مائو در سال ۱۹۷۶ نیز جانشین منتخب او ابتدا گروه موسوم به «دار و دسته چهار نفره» را پاکسازی کرد، اما خود نیز اندکی بعد کنار زده شد و دنگ شیائوپینگ به رهبر بلامنازع چین تبدیل شد و بسیاری از سیاستهای مائو را معکوس کرد.
کمتر گوش دادن به دیگران
شی تصمیمگیری درباره سیاستهای کلان، از جمله برنامههای پنجساله توسعه که اهداف اقتصادی و نحوه تخصیص منابع دولتی را تعیین میکنند، بیش از پیش در مرکز قدرت متمرکز کرده است. در گذشته، دولت چین هنگام تدوین این برنامهها از نهادهای بینالمللی و کارشناسان خارجی، از جمله بانک جهانی و اقتصاددان آمریکایی جوزف استیگلیتز، نظرخواهی میکرد، اما شی چنین مشورتهایی را نمیپذیرد.
او همچنین کنترل کامل این فرایند را در اختیار دارد. در تدوین آخرین برنامه پنجساله، شی نقش اجرایی بیشتری به نخستوزیر مورد اعتماد خود، لی چیانگ، سپرد.
بر اساس تحلیلی از مؤسسه سیاستگذاری انجمن آسیا، مشاوران شی نیز در جریان تدوین این برنامه، پیشنهادهای بسیار کمتری را از مقامهای ردهپایین و کارشناسان مستقل پذیرفتهاند. یکی از پیامدهای این رویکرد آن است که شی تاکنون نشانههای نیاز اقتصاد چین به افزایش مصرف داخلی برای مقابله با تورم منفی مداوم را نادیده گرفته است.
شی نظام گستردهای از مقررات و سازوکارهای نظارتی ایجاد کرده که رفتار اعضای حزب و کارکنان دولت را با دقت کنترل میکند. دولت او مقررات حزبی مربوط به وظایف و رفتار اعضا را با سرعتی بسیار بیشتر از همه رهبران پس از مائو تصویب یا بازنگری کرده است.
برای اجرای این مقررات، شی اختیارات گستردهای به کمیسیون مرکزی بازرسی انضباطی، مهمترین نهاد نظارتی داخلی حزب، داده است تا بر رفتار حدود ۱۰۰ میلیون عضو حزب نظارت کند و میزان وفاداری آنان را بسنجد. پکن مأموران این کمیسیون را در نهادهای اصلی حزبی و دولتی مستقر کرده و گروههای بازرسی را در سراسر کشور به کار گرفته است.
مقامهای حزب کمونیست تنها در سال گذشته نزدیک به یک میلیون نفر را با اقدامات انضباطی مجازات کردند؛ رقمی که بالاترین رقم ثبتشده در یک سال است.
شی همچنین یکی از عناصر روشهای استالین و مائو در کنترل اجتماعی را حفظ کرده است: تشویق مردم به زیر نظر گرفتن و گزارش دادن یکدیگر؛ بااینحال، او از ایجاد موج گسترده وحشت و خشونت خیابانی که استالین و مائو به راه انداختند، پرهیز کرده است.
جاناتان زین از مؤسسه بروکینگز میگوید: «دامنه، شدت و خشونت پاکسازیهای استالین در دوران “وحشت بزرگ” بسیار فراتر از تلاش شی برای اصلاح حزب کمونیست چین بود. ما شاهد آن نیستیم که افرادی که هدف خشم شی قرار میگیرند، بهطور فیزیکی حذف شوند.»
کلاسهای درس «اندیشۀ شی جینپینگ»
شی، همانند استالین و مائو پیش از خود، تلاش میکند خود را بزرگترین نظریهپرداز کمونیست نسل حاضر معرفی کند. او موفقیت سیاستهای اصلی کشور را به نام خود ثبت میکند و آنها را به فلسفه سیاسی خویش، یعنی «اندیشه شی جینپینگ درباره سوسیالیسم با ویژگیهای چینی برای عصر نو،» پیوند میزند؛ اندیشهای که اکنون در کنار «اندیشه مائو تسهتونگ» در اساسنامه حزب کمونیست و قانون اساسی چین ثبت شده است.
کتابهای شی جینپینگ در مرکز رسانهای کنگره ملی حزب کمونیست چین در پکن، سال ۲۰۲۲/عکس از گتی ایمجز
بر اساس مقررات تازه، همه متقاضیان عضویت در حزب کمونیست باید در جریان پذیرش، اندیشه شی جینپینگ را مطالعه کنند. اعضای حزب نیز پس از عضویت موظفاند بهطور منظم در جلسات آموزشی مربوط به سیاستهای شی شرکت کنند. رسانههای تبلیغاتی حزب، شی را شخصیت محوری و جایگزینناشدنی در مسیر «نوزایی چین» معرفی میکنند.
پلتفرم پراپاگاندااسکوپ که رسانههای دولتی چین را رصد میکند، از افزایش دوباره استفاده از عنوان «رهبر مردم» برای شی در رسانههای رسمی خبر داده است؛ عنوانی که یادآور لقب «رهبر کبیر» برای مائو است.
به گفته تحلیلگران، بهرهگیری از میراث مائو به شی کمک میکند تا سبک اقتدارگرایانه حکومت خود را توجیه و تلاشش برای تمدید دوران زمامداریاش را مشروع جلوه دهد.
گوئوگوانگ وو، پژوهشگر ارشد مؤسسه سیاستگذاری انجمن آسیا، میگوید: «چه استالین باشد، چه مائو و چه شی، همه آنها در اجرای سیاستهای خود و تثبیت قدرتشان با نوعی عقلانیت کاملاً حسابشده عمل میکنند. آنها بیتردید بیرحم هستند و در محاسباتشان جایی برای احساسات وجود ندارد.»
